Historia Jaworzna w XIX wieku

Autor
Maria Leś-Runicka

Recenzenci
dr hab. Dariusz Nawrot
dr Sławomir Witkowski

Redakcja naukowa i korekta
Adrian Rams

Opracowanie graficzne
Sławomir Śląski

ISBN 978-83-65438-05-8

Wydawca
Muzeum Miasta Jaworzna

Dyrektor
Przemysław Dudzik

Druk
Drukarnia Archidiecezjalna w Katowicach

Cena: 25 zł


Wstęp

Głównym tematem opracowania są dzieje Jaworzna w epoce porozbiorowej, której początek stanowi data trzeciego rozbioru – rok 1795, zakończeniem jest wybuch I wojny światowej w 1914 roku. Zatem dokładny zakres chronologiczny pracy stanowią lata 1795-1914, zawierające się – jak określa to historiografia – w długim wieku XIX. Stąd wziął się skrótowy tytuł – Historia Jaworzna w XIX wieku. W tym czasie miały miejsce wydarzenia i procesy, które stanowiły podstawy dla ukształtowania miejskiej aglomeracji Jaworzna. Ze stosunkowo niewielkiej, wiejskiej parafii okresu staropolskiego wykształciły się dwa miasteczka – Jaworzno i Szczakowa, które były bazą do powstania dzisiejszego miasta Jaworzna. W książce przedstawione zostały najważniejsze procesy oraz wydarzenia historyczne, które zdecydowały o takim kierunku rozwoju gospodarczego i społecznego.

W rozdziale pierwszym omówiona została administracja i samorząd terytorialny, które powstawały w kolejnych epokach zależności politycznej. Był to kolejno okres – Galicji Zachodniej (1795-1809), Księstwa Warszawskiego (1809-1815), Rzeczpospolitej Krakowskiej (1815-1846) i Wielkiego Księstwa Krakowskiego (1846-1914). Kulminacyjnym momentem było uzyskanie statusu miejskiego przez Szczakową i Jaworzno.

Rozdział drugi poświęcony został reformie agrarnej przeprowadzonej w XIX wieku, która polegała na likwidacji systemu pańszczyźnianego na wsi. Reforma miała ogromne znaczenie dla rozwoju społecznego i gospodarczego, ponieważ uwalniała chłopów z feudalnej niewoli. Rozpoczęła się epoka państwa prawa, w którym wszyscy obywatele byli równi wobec prawa. To wyzwoliło siły społeczne i gospodarcze, które były podstawą ogromnego postępu cywilizacyjnego w XIX wieku.

Rozdział trzeci omawia zagadnienia gospodarcze. Od jaworznickiej ekonomii rolnej, która była głównym źródłem dochodów na początku XIX wieku, do powstania ośrodka przemysłowego, gdzie źródłem utrzymania dla większości ludności była praca najemna w przemyśle. Górnictwo węgla kamiennego oraz koleje żelazne zostały, prawie na okres 200 lat, specjalnością jaworznickiego regionu. Rozwój tych dziedzin gospodarki był główną przyczyną zmian demograficznych i społecznych.


Spis treści

I WSTĘP
II ADMINISTRACJA I SAMORZĄD TERYTORIALNY 
Galicja Zachodnia (1795-1809) 
Księstwo Warszawskie (1809-1815) 
Rzeczpospolita Krakowska (1815-1846) 
Wielkie Księstwo Krakowskie (1846-1914)
Kataster gruntowy 
Pieczęcie wiejskie 
Autonomia galicyjska 
Prawa miejskie 
Szczakowa 
Jaworzno 

III REFORMA AGRARNA 
Usamowolnienie chłopów 
Uwłaszczenie chłopów 

IV ROZWÓJ GOSPODARCZY
Ekonomia Jaworzno 
Księstwo Warszawskie 
Klucz Jaworzno w latach 1809-1815 
Rzeczpospolita Krakowska 
Górnictwo węgla kamiennego 
Jaworznickie Kopalnie i Huty Rządowe 
Skarbowe Zakłady Górnicze w Jaworznie (1846-1871) 
Jaworznickie Gwarectwo Węgla Kamiennego (1871-1918)
(Jaworznoer Steinkohlengewerkschaft) 
Kopalnie w Dąbrowie Narodowej
Przedsiębiorstwo w Niedzieliskach 
Kopalnia Sobieski 
Koleje żelazne 
Kolej Krakowsko-Górnośląska 
Kolej Północna Cesarza Ferdynanda
Koleje górnicze 
Kolejki wąskotorowe 
Kolej lokalna Bolęcin – Chrzanów – Jaworzno 

V WYPADKI POLITYCZNE I ŻYCIE SPOŁECZNE
Rewolucja krakowska 1846 roku 
Powstanie chrzanowskie 
Towarzystwo Gimnastyczne Sokół 
Polska organizacja sokolska 
Galicyjski związek sokolski
Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Jaworznie 
Działalność statutowa 
Organizacja wewnętrzna 
Członkowie gniazda
Gniazdo w Szczakowej 
Polowe drużyny sokołów 
VI edukacja szkolna 
Szkoła austriacka 
Szkoła polska 

VII PARAFIA św. WOJCIECHA
Kościoły filialne 
Jeleń 
Szczakowa 

VIII SPOŁECZNOŚĆ ŻYDOWSKA
Pierwsi Żydzi w Jaworznie 
W Dąbrowie Narodowej
W Szczakowej 
W Jaworznie 
Żydzi z Wiednia 

IX ZAKOŃCZENIE
BIBLIOGRAFIA 
Spis Ilustracji 
Indeks Nazwisk